آنچه بیش از پى‏ریزى تمدن‏ها ضرورى است، پایدارى و پیش‏گیرى از فروپاشى آن‏هاست. آیین رهایى‏بخش اسلام با توجه به این واقعیت، از آغاز، پیروانش را با عوامل نابودى تمدن‏هاى پیشین آشنا ساخته و طرحى نوین براى جلوگیرى از این سرنوشت شوم ارائه داده است.

 امام على «علیه‏السلام» در بخشى از سخنان حکیمانه خویش با استناد به قرآن کریم، بى‏تفاوتى آگاهان و ترک امر به معروف و نهى از منکر را دلیل اصلى انحطاط دولت‏هاى گذشته معرفى مى‏کند و براى جلوگیرى از سقوط جامعه اسلامى مردم را به انجام این وظیفه که رمز پایندگى و بالندگى تمدن اسلام است، فرا مى‏خواند و مى‏فرماید:

 «... انّما هَلَکَ مَنْ کانَ قَبْلُکُم حَیْثُما عَمِلُوا مِنَ الْمَعاصى وَ لَمْ یَنْهَهُمْ الرّبانیُّونَ و الاخْبارُ عَنْ ذلکَ»

 «به درستى کسانى که پیش از شما هلاک شدند، مرتکب گناهانى مى‏شدند و دانشمندان و نیکان، آن‏ها را از آن باز نداشتند و نهى از منکر نکردند.»

 بر این اساس، بنیاد تمدن اسلامى بر دوش همه انسان‏هاى مؤمن قرار دارد و مردم همه در حفظ ارزش‏هاى الهى مسئولند؛ چه آن که زیر پا نهادن بخشى از این ارزش‏ها توسط یک فرد، هر چند امرى بسیار کوچک جلوه مى‏کند، به تدریج بر بناى استوار جامعه اسلامى ضربه مى‏زند و سعادت و آرامش دیگران را نیز از بین مى‏برد. براى مثال، سقوط اخلاقى در بخشى از جامعه، مانند بیمارى واگیردار کم کم به دیگران نیز سرایت و دیگر بخش‏هاى جامعه را آلوده مى‏کند. بنابراین سکوت در برابر مفاسد، اشتباه و گناه است؛ حتى اگر تنها از سوى یک نفر رخ دهد. این حقیقت را قرآن کریم در ضمن آیه‏اى کوتاه چنین بیان مى‏کند:

 «وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْکُم خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أنَّ اللّهَ شَدیدُ العِقابِ»

 «از فتنه‏اى که تنها به ستم کاران شما نمى‏رسد، بترسید و بدانید که خدا سخت کیفر است.»

 بدین ترتیب، مبارزه با فساد و انحراف و سپس دعوت و راهنمایى به کارهاى نیک، ضرورتى انکارناپذیر است و بر خلاف گمان برخى افراد ناآگاه، دخالت در زندگى دیگران نیست و با آزادى شخصى آنان منافات ندارد؛ زیرا آزادى حقیقى، از دیگران سلب آزادى نمى‏کند و منافع دیگران را به خطر نمى‏اندازد. بر این اساس، کسى که امر به معروف و نهى از منکر مى‏کند، از حقوق خود و جامعه که با افراط و انحراف مفسدان به خطر مى‏افتد، دفاع مى‏کند که در واقع، امرى پسندیده و عقلایى است.

پیامبر اسلام «صلى الله علیه و آله» در ضمن یک مثال ساده، فلسفه امر به معروف و نهى از منکر و عدم منافات آن با آزادى را این طور ترسیم مى‏فرماید:

 یک گنه‏دار در میان مردم، مانند کسى است که با گروهى سوار کشتى مى‏شود و هنگامى که در وسط دریا قرار مى‏گیرد، به سوراخ کردن جایگاه خویش مى‏پردازد. اگر دیگران او را از این کار خطرناک باز ندارند، آب به کشتى نفوذ مى‏کند و یک باره همگى غرق مى‏شوند.

 پیامبر با این تعبیر زیبا، منطقى بودن و لزوم وظیفه امر به معروف و نهى از منکر را بر همگان مجسم مى‏سازد و حق نظارت فرد بر اجتماع را حقى طبیعى که ناشى از پیوند سرنوشت‏هاست، مى‏داند. آرى، جامعه نیز به سان کشتى است.

سرنشینان کشتى تنها تا حدى آزادند که موجب هلاک دیگران نشوند. هرگاه مسافرى از این آزادى استفاده نادرست کند و بخواهد بامیخ یا تیشه بدنه کشتى را سوراخ کند، همه مسافران بنا بر غریزه دفاعى خود، به شدت با او مبارزه مى‏کنند و عمل او را حرکتى از روى نادانى و محدودنگرى مى‏پندارند. بى‏شک سستى و بى توجهى آنان، خطر غرق شدن و نابودى همگان را به دنبال خواهد داشت. از این رو، همه مؤمنان در بازداشتن افراد از ارتکاب گناهان و زیر پا نهادن ارزش‏هاى الهى، متعهد و مسئولند.

 عمل به این مسئولیت الهى - انسانى، بر همه کس واجب است و در صورت کوتاهى، باید در انتظار خوارى این جهان و کیفر دردناک سراى دیگر بود. ملا احمد نراقى در توصیه‏اى مؤکد، این زنگ بیدارى را با این سخنان به صدا در مى‏آورد.

 امر به معروف و نهى از منکر، از اعظم شعائر دین و اقوى علامت شریعت و آیین است و مقصد کلى از بعثت انبیا و ائمه و اوصیا و نایب گردانیدن متدینین از علما، بلکه قطب آسیاى جمیع ادیان و ملل است که همه بر محور آن مى‏گردند و در صورت اهمال و اخلال در انجام آن، مضمحل [مى‏شوند] و از میان مى‏روند. از این جهت، مدح و ترغیب به آن، در آیات و اخبار به کّرات آمده است که عاملین به آن صالحین و تارکین آن ملعون معرفى شده‏اند.

کنترل بیرونی در جوامع اومانیستی

جوامع غربی تنها از شیوه کنترل بیرونی توسط وضع قانون و مجازاتهای دولتی استفاده می کنند. جهان بینی اومانیستی که پایه فرهنگ غرب است، انسان و نفسانیات انسان را محور قرار می دهد. کسی که خودش را محور بداند، هیچ حد و مرزی برای خود قائل نیست. انسان مداری یعنی حکومت نفسانیات و خواهشهای نفسانی انسان.

چنین انسانی هیچ حد و مرزی نمی شناسد و جز خودش، هیچ چیزی برایش اهمیت ندارد. تقوای درونی و پرهیزکاری هیچ معنایی در جهان بینی اومانیستی ندارد. پایه اساسی فرهنگ غرب به تصرح فیلسوفان و بزرگان غربی، اومانیسم است و در جامعه اومانیستی، تقوا بی معنا است.

در چنین جامعه ای احساس مسئولیت نسبت به کل جامعه و دیگر افراد نیز معنایی ندارد. بنابراین جامعه غربی برای حفظ بنیان های اجتماعی تنها از نیروی قانون استفاده می کند.

 برای بقای جامعه، آزادی تا حدی است که آزادی های دیگران محدود نشود. انسان اومانیست، خود را ملزم به هیچ قید و بندی نمی بیند مگر نفع خود. بنابراین واضعین قوانین برای حفظ و بقای جامعه، قوانینی وضع کرده اند و برای متخلفین هم مجازاتهایی قرار داده اند که منافع متخلف را به خطر اندازد.

آنچه در جامعه اومانیستی موجب رعایت قانون می شود، ترس از مجازات و جریمه است. بنابراین به محض اینکه شخص، سایه مجازات و جریمه را احساس نکند، به هر عملی برای کسب سود شخصی دست می زند.

در جامعه اومانیستی تقوای درونی و وظیفه اجتماعی بی معنا است. اگر هم کسی احساس وظیفه اجتماعی می کند از این جهت است که تخلف از قانون به ضرر او نیز تمام می شود. ناگفته نماند هنوز هستند افرادی که اخلاق دینمدارانه را در غرب ترویج می کنند و تسلیم اومانیسم نشده اند و بسیاری از افراد هنوز رگه های تفکر دینی گرچه دینی تحریف شده در آنها وجود دارد و باعث تقوای درونی آنها می شود. اما سخن بر سر این است که در فرهنگ اومانیستی مفهومی به نام تقوا و احساس وظیفه نسبت به همنوع وجود ندارد.

جوامع دینی غیراسلامی که هنوز روح دینی در آنها نمرده است علاوه بر کنترل قانونی از تقوای درونی نیز برای کنترل اجتماع استفاده می کنند. روح دینی خود مانع بسیاری از تخلف ها و قانون شکنی هاست. اما این گونه جوامع، کنترل اجتماعی را ترک گفته اند. امر به معروف و نهی از منکر از آموزه های تمامی ادیان الهی است اما خداوند رحمان و رحیم در کتاب مبینش امتهای پیشین را به خاطر ترک این وظیفه سرزنش می کند.

وجوب و شرایط امر به معروف

آنچه از آیات و اخبار یاد شده مستفاد مى شود وجوب امر به معروف و نهى از منکر است و در وجوب آن هیچ اختلافى نیست.تنها اختلاف در این است که وجوب این دو کفائى است یا عینى.و قول حق این است که واجب کفائى است، چنانکه ذکر خواهد شد.

و آنچه واجب است امر به واجب و نهى از حرام است.و اما امر به مستحب و نهى از مکروه مستحب است.و وجوب امر به معروف و نهى از منکر چهار شرط دارد:

اول - علم به معروف و منکر بودن فعل، تا از غلط و اشتباه در امان باشد، پس در امور متشابه امر به معروف و نهى از منکر واجب نیست، بنابراین هر که به وجوب یا حرمت هر امرى علم قطعى دارد و مى داند که در آن اختلافى نیست و ضرورى دین یا مذهب یا اجماع قطعى یا از کتاب و سنت و یا از قول علماست، بر اوست که امر و نهى کند.ولى کسى که علم قطعى نداشته باشد، بلکه علم ظنى از راه اجتهاد یا تقلید حاصل کرده باشد، و اختلاف درباره آن جائز باشد، امر و نهى بر او واجب نیست، مگر بر کسى که در این اعتقاد مجتهد یا مقلد باشد، و یا اینکه اگر فعلا به سبب جهل در مساله آن را قبول ندارد بر او لازم باشد که این اعتقاد را کسب کند، مانند مقلدى که بعضى از عقاید اجتهادى مجتهد خود را نداند بر دیگرى است که مطابق آن به او امر به معروف و نهى از منکر کند. خلاصه آنکه: در مسائل قطعى که مورد اجماع و اتفاق است بر هر کسى امر به معروف و نهى از منکر لازم است، و اما در آنچه غیر قطعى است و اختلاف راى مجتهدین در آن ممکن است مجتهد یا مقلد در آن امر و نهى نمى تواند کرد مگر نسبت به کسى که بداند اعتقاد وى موافق اعتقاد اوست.

دوم - احتمال و امید فایده و تاثیر بر امر و نهى.پس اگر علم یا ظن غالب داشته باشد که اثر نمى کند امر به معروف و نهى از منکر چون فایده اى ندارد واجب نخواهد بود.

سوم - قدرت بر امر و نهى داشتن و عدم مفسده و ضرر.پس اگر ظن ضرر براى او یا یکى از مسلمانان باشد وجوب آن ساقط مى شود، زیرا در دین ضرر و ضرار نیست.

چهارم - تارک معروف و مرتکب منکر و گناه بر استمرار خلاف خود اصرار ورزد، ولى اگر آثار پشیمانى و توبه به ظهور رسد وجوب امر به معروف و نهى از منکر از میان مى رود، زیرا کار عبثى خواهد بود.

و شرط بودن این شروط به سبب اختلاف درجات امر به معروف و نهى از منکر مختلف مى شود چنانکه خواهد آمد.و دلیل بر شرط بودن سه شرط اول این روایت است که: «از امام صادق علیه السلام پرسیدند: آیا امر به معروف و نهى از منکر بر همه امت واجب است؟ فرمود: نه.پرسیدند: چرا؟ فرمود: فقط بر قوى مطاع و کسى که معروف را از منکر باز مى شناسد واجب است، نه بر ضعیفى که به تشخیص حق و باطل راه نیافته است.و دلیل این، کتاب خداى عز و جل است که مى فرماید:

«و لتکن منکم امة یدعون الى الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» (آل عمران، 104) «باید از شما دسته اى باشند که به نیکى بخوانند و به معروف امر کنند و از منکر نهى کنند» .

و این فرمان براى عده اى خاص است نه براى همه، چنانکه خداى عز و جل مى فرماید:

«و من قوم موسى امة یهدون بالحق و به یعدلون » (اعراف، 158) «از قوم موسى گروهى به حق هدایت مى کنند و به حق عدالت مى ورزند» . و نفرمود بر امت موسى، و نه بر هر قومى، که در آن روز دسته هاى مختلفى بودند.و امت از یک نفر به بالاست، چنانکه خداى عز و جل مى فرماید: «ان ابراهیم کان امة قانتا لله: ابراهیم امتى (پیشوائى) فرمانبر خدا بود» .و بر کسى که نیرو و طاقتى ندارد باک و باز خواستى نیست.

مسعده گفت: «به گفتار امام صادق علیه السلام گوش مى دادم - در حالى که از معنى حدیثى که از پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم رسیده: «ان افضل الجهاد کلمة عدل عند امام جائر: برترین جهاد سخن عدل نزد پیشواى ستمگر است » سؤال شد - فرمود: این در صورتى است که بعد از معرفت او را امر به معروف کند و او بپذیرد، وگرنه نه » .

و در خبرى دیگر: «امر به معروف و نهى از منکر در مورد مؤمنى است که پند گیرد یا نادانى که بیاموزد، اما در مورد صاحب شمشیر و شلاق نه » . ⁽⁷⁾

و یکى دیگر از شرایط این است که عمل منکر بر محتسب و نهى کننده بدون تفحص و تجسس ظاهر و آشکار باشد، و الا واجب نیست، و تجسس از آن روا نیست، مانند باز کردن در بسته، و فرا داشتن گوش تا معلوم شود که صدائى که مى آید گناه است یا نه، یا بوئیدن دهان کسى تا معلوم گردد که شراب خورده یا نه، یا از کسى بخواهد آنچه در زیر جامه دارد نشان دهد، و امثال اینها - به دلیل کتاب و سنت.

بنام خدا

كاربر گرامي

با سلام و احترام

پيوستن شما را به خانواده بزرگ وبلاگنويسان فارسي خوش آمد ميگوييم.
شما ميتوانيد براي آشنايي بيشتر با خدمات سايت به آدرس هاي زير مراجعه كنيد:

http://help.persianblog.ir براي راهنمايي و آموزش
http://news.persianblog.ir اخبار سايت براي اطلاع از
http://fans.persianblog.ir براي همكاري داوطلبانه در وبلاگستان
http://persianblog.ir/ourteam.aspx اسامي و لينك وبلاگ هاي تيم مديران سايت

در صورت بروز هر گونه مشكل در استفاده از خدمات سايت ميتوانيد با پست الكترونيكي :
support[at]persianblog.ir

و در صورت مشاهده تخلف با آدرس الكترونيكي
abuse[at]persianblog.ir
تماس حاصل فرماييد.

همچنين پيشنهاد ميكنيم با عضويت در جامعه مجازي ماي پرديس از خدمات اين سايت ارزشمند استفاده كنيد:
http://mypardis.com


با تشكر

مدير گروه سايتهاي پرشين بلاگ
مهدي بوترابي

http://ariagostar.com